Door Ivana Ivkovic op 19 september 2025, filosofie.nl
Hoe blazen we de democratie nieuw leven in? Schrijver Bas Heijne ging te rade bij de Atheense staatsman Perikles.
emocratie is geen eindtoestand, maar een mijnenveld – juist daarom moet ze met vuur worden verdedigd,’ zegt schrijver en essayist Bas Heijne. Dat democratie geen gegeven is, maar iets dat burgers zelf levend moeten houden, vindt hij terug bij de Atheense staatsman Perikles (ca. 495–429 v.Chr.). In de vijfde eeuw v.Chr. sprak die een beroemde grafrede uit ter nagedachtenis van de gesneuvelden in de oorlog tussen Athene en Sparta. Perikles spoort burgers aan tot waakzaamheid en dagelijkse inzet voor de democratie. In een nieuwe uitgave van de grafrede met een begeleidend essay van Heijne, Voor de democratie, wordt deze klassieke tekst naar het heden gehaald. Wat leert de Atheense staatsman ons over overtuigingskracht, lotsverbondenheid en bedachtzaamheid als politieke deugd?
U kijkt via Perikles naar het heden. Waarom juist via hem?
‘De grafrede, zoals weergegeven door Thucydides in zijn De Peloponnesische oorlog, kende ik wel, maar had ik nooit echt bestudeerd. Toen ik me erin verdiepte, verraste het me hoe actueel de tekst van meer dan 2400 jaar oud was. Athene bleek geen schoolboek-ideaal van democratie, maar een kooigevecht: interne spanningen, externe dreiging, belangen en machtsdrift – heel herkenbaar voor ons. Perikles staat bekend als de man van de Atheense “Gouden Eeuw”, maar hij was geen heilige; eerder een politiek leider die balanceert op de rand van democraat en populist. Maar dat doet niets af aan de kracht van zijn toespraak. Het brengt haar juist dichterbij en helpt ons om met een frisse blik naar onze democratie te kijken.’
